به گزارش خبرنگار شهر، هم‌زمان با بارندگی‌های تهران، تصاویر متعددی از خیابان‌های بارانی، آب‌ماندگی برخی معابر و تلاش نیروهای خدمات شهری برای مدیریت شرایط در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شد. در چنین فضایی، فیلمی با عنوان «آب‌گرفتگی متروی تهران» نیز به این تصاویر اضافه شد؛ فیلمی که در نگاه نخست می‌توانست نگرانی درباره وضعیت یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های حمل‌ونقل پایتخت را برانگیزد.اما پشت آن تصاویر، خبری از یک حادثه واقعی نبود.
ویدیو با استفاده از هوش مصنوعی ساخته شده بود و آنچه به‌عنوان آب‌گرفتگی مترو به مخاطبان نشان داده می‌شد، اساساً در واقعیت اتفاق نیفتاده بود. با این حال، فیلم پیش از آنکه جعلی بودنش مورد توجه قرار بگیرد، در فضای مجازی چرخید و به دستمایه‌ای برای اظهارنظر درباره عملکرد شهرداری و شهردار تهران تبدیل شد.
با این حال ماجرا از اینجا به بعد شکل دیگری پیدا کرد. این بار کاربران شبکه اجتماعی ایکس نه فقط درباره وضعیت مترو، بلکه درباره اصالت تصاویر، انگیزه انتشار آنها و مرز میان نقد عملکرد مدیریت شهری و تخریب سیاسی به بحث پرداختند. گروهی انتشار چنین محتوایی را اقدامی هدفمند برای تخریب زاکانی دانستند و گروهی دیگر بر ضرورت مسئولیت‌پذیری کسانی تأکید کردند که بدون بررسی، یک تصویر ساختگی را به‌عنوان واقعیت منتشر می‌کنند.
یکی از کاربران در واکنش به این اتفاق نوشت: «اگه با فهمیدن اینکه این ویدیو ساخته هوش مصنوعیه، باز هم توییتتون رو پاک نکنید و از مخاطباتون عذرخواهی و اصلاح نکنید، دیگه نمی‌شه گفت اشتباه کردید. این یعنی از اول می‌دونستید محتوا جعلیه و با نیت مغرضانه منتشرش کردید. چون اصرار بر دروغ، بعد از روشن شدن حقیقت، دیگه اشتباه نیست؛ انتخابه.»
این کاربر در واقع به موضوعی فراتر از انتشار یک فیلم جعلی اشاره می‌کند؛ مسئولیت انتشارکننده در برابر محتوایی که در اختیار دیگران قرار می‌دهد. در فضای مجازی ممکن است یک کاربر در تشخیص واقعیت از تصویر ساخته‌شده دچار اشتباه شود، اما وقتی نادرستی محتوا مشخص می‌شود، اصلاح آن نیز بخشی از مسئولیت اوست. باقی گذاشتن یک ادعای نادرست در صفحه شخصی، در حالی که مخاطبان همچنان آن را می‌بینند و بازنشر می‌کنند، می‌تواند به تداوم همان برداشت اشتباه منجر شود.
کاربر دیگری نیز با لحنی انتقادی، انتشار فیلم را در چارچوب تلاش برای تخریب شهردار تهران ارزیابی کرد و نوشت: «برای عقده‌گشایی از زاکانی با هوش مصنوعی کلیپ درست می‌کنن که مترو رو آب گرفته!!! همون مترویی که نماد پیشرفت و توسعه و فرهنگ و زیبایی ایران در رسانه‌های جهان شده!! با زاکانی مشکل دارید چرا آبروی ایران رو می‌برید؟ خودش رو بزنید.»
در میان واکنش‌ها، برخی کاربران تلاش کردند از زاویه فنی به تصاویر نگاه کنند و درباره جزئیات آن توضیح دهند. یکی از آنها با اشاره به سازوکار فعالیت مترو و سیستم برق‌رسانی نوشت: «واقعاً نمی‌دونم هوش بعضیا چقدر پایینه؛ وقتی آب بگیره مترو رو کلاً تعطیل می‌کنن. پله‌برقی‌ها چطور تو اون آب کار می‌کنن؟ ریل سوم و برقش اگه مشکلی پیش بیاد، کل خط در بلاکش از کار می‌افته و نمی‌تونه حتی یه قطار سیر کنه.
در کنار بحث فیلم جعلی، بارندگی‌های تهران و وضعیت برخی معابر نیز همچنان موضوع گفت‌وگوی کاربران بود. در این میان، عده‌ای معتقد بودند که قضاوت درباره عملکرد شهرداری نباید صرفاً بر اساس تصاویر چند نقطه از شهر انجام شود.
یکی از کاربران با اشاره به اقدامات پیشگیرانه مدیریت شهری نوشت: «نمره شهرداری در جلوگیری از سیل و سیلاب باران‌های بی‌نظیر این روزها حقیقتاً قابل قبول است! اینکه چهارتا فیلم از چهارتا خیابون که وسط بارون شدید دچار آب‌ماندگی شده را سند عدم مدیریت بدانیم، بی‌انصافی است! اکثر جوی‌ها و کانال‌ها از قبل لایروبی شده بود، اما حجم آشغال‌هایی که وارد می‌شود و ممتد بودن بارندگی شدید در این چند روز موقتاً در برخی مناطق باعث گرفتگی مسیرها و هدایت آب به داخل خیابان می‌شود... نقد به عملکرد شهرداری کم نیست، اما نقدی کارگشاست که منصفانه باشد.»
کاربر دیگری نیز با اشاره به اینکه آب‌گرفتگی معابر تهران پدیده تازه‌ای نیست و در سال‌های گذشته نیز با بارش‌های شدید و پیوسته تکرار شده است، نوشت: «بخش مهمی از دلیل مشکل فوق، نقص زیرساخت‌هاست که مقصر آن تمام شهرداران هستند. اینکه مقصر را فقط به آقای زاکانی نسبت می‌دهید دلیلش مشخص است.»برخی کاربران نیز با یادآوری تجربه شهرهای بزرگ جهان، به وقوع آب‌گرفتگی معابر در شهرهایی مانند توکیو، فلوریدا، پکن، لندن و نیویورک اشاره کردند و معتقد بودند نباید هر آب‌ماندگی در خیابان‌های تهران را صرفاً به مدیریت فعلی نسبت داد.
در مقابل، گروهی با لحنی کنایه‌آمیز به انتشار فیلم جعلی واکنش نشان دادند و نوشتند: «لطفاً یه اعلام هزینه بفرمایید، ببینم پروژه تخریب زاکانی چقدر هزینه داره. راستی از هوش مصنوعی بی‌کیفیتی استفاده کردی. اگر کیفیت بهتر بخوایم قیمت چقدره؟»در بخش دیگری از این واکنش‌ها، برخی کاربران به اقدامات شهرداری در حوزه‌های مختلف اشاره کردند و این پرسش را مطرح کردند که چرا فعالیت‌هایی مانند توسعه حمل‌ونقل عمومی، تأمین اقلام مصرفی مردم، حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده از جنگ و بازسازی خانه‌های خسارت‌دیده نیز در ارزیابی عملکرد مدیریت شهری دیده نمی‌شود.
این کاربران، انتقادها از شهردار تهران را در کنار اختلافات سیاسی و رسانه‌ای موجود ارزیابی می‌کردند.با این حال، در چنین بحث‌هایی یک نکته مهم نباید فراموش شود: نقد عملکرد مدیریت شهری، چه در روزهای بارانی و چه در سایر حوزه‌ها، حق شهروندان و رسانه‌هاست. شهرداری تهران نیز مانند هر نهاد دیگری باید درباره تصمیم‌ها، اقدامات و کاستی‌های خود پاسخگو باشد. اگر در نقطه‌ای از شهر آب‌گرفتگی رخ داده، باید درباره علت آن پرسید؛ اگر شبکه هدایت آب‌های سطحی در بخشی از شهر پاسخگوی حجم بارندگی نبوده، باید این مسئله را بررسی کرد و اگر اقدامات پیشگیرانه به نتیجه مطلوب نرسیده‌اند، باید از مسئولان توضیح خواست.
اما همه این مطالبات زمانی می‌توانند به اصلاح امور کمک کنند که بر پایه اطلاعات درست و شواهد واقعی شکل گرفته باشند.اتفاقاً اظهارات مسئولان مترو نیز نشان می‌دهد که میان انکار مشکلات احتمالی و رد یک تصویر جعلی باید تفاوت قائل شد. مدیر ارتباطات و امور بین‌الملل شرکت بهره‌برداری متروی تهران اعلام کرده است که تصاویر منتشرشده ارتباطی با ایستگاه‌ها و تأسیسات مترو ندارند. او در عین حال از ورود محدود آب‌های سطحی به محوطه بیرونی یک ایستگاه در روزهای بارندگی خبر داده که با حضور نیروهای تخصصی مهار شده و اختلالی در سرویس‌دهی ایجاد نکرده است.
بنابراین، رد فیلم جعلی به معنای انکار ضرورت رسیدگی به مسائل واقعی شهر نیست.از سوی دیگر، ماجرای این ویدیو بار دیگر اهمیت موضوعی را یادآوری کرد که شاید تا چند سال پیش چندان جدی گرفته نمی‌شد؛ سواد رسانه‌ای. تا همین چند سال قبل، دیدن یک فیلم از یک اتفاق، برای بسیاری از مخاطبان به معنای مشاهده مستقیم واقعیت بود؛ اما امروز ابزارهای هوش مصنوعی این امکان را فراهم کرده‌اند که صحنه‌هایی با جزئیات فراوان ساخته شوند، آدم‌ها در موقعیت‌هایی قرار بگیرند که هرگز تجربه نکرده‌اند و حوادثی به تصویر کشیده شوند که اساساً اتفاق نیفتاده‌اند.در چنین شرایطی، تشخیص واقعیت از تصویرسازی دیگر فقط به عهده خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای نیست.
هر کاربری که در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کند، پیش از انتشار یک فیلم یا تصویر باید چند سؤال ساده از خودش بپرسد، منبع این محتوا کجاست؟ آیا رسانه یا مرجع معتبری آن را تأیید کرده است؟ آیا تصاویر با نشانه‌های واقعی محل وقوع حادثه مطابقت دارند؟ آیا آنچه می‌بینم، واقعاً اتفاق افتاده یا صرفاً روایتی ساخته‌شده از یک اتفاق است؟گاهی همین چند سؤال می‌تواند مانع شکل‌گیری موجی از اطلاعات نادرست شود. زیرا در فضای مجازی، سرعت انتشار یک خبر معمولاً از سرعت بررسی و اصلاح آن بیشتر است.
یک فیلم ممکن است در چند دقیقه هزاران بار بازنشر شود، اما وقتی جعلی بودنش مشخص می‌شود، همه کسانی که آن را دیده‌اند لزوماً از اصلاح خبر مطلع نمی‌شوند. در نتیجه، حتی اگر محتوای اولیه حذف شود، اثر آن در ذهن بخشی از مخاطبان باقی می‌ماند.ماجرای ویدیوی متروی تهران نیز از همین جنس بود؛ تصویری که در هیاهوی روزهای بارانی منتشر شد، واکنش‌های زیادی برانگیخت و بحث‌هایی درباره عملکرد مدیریت شهری به راه انداخت، اما در نهایت مشخص شد آنچه دیده شده، واقعیت نداشته است.
شهر تهران برای بهتر شدن به نقد نیاز دارد؛ نقدی که مشکلات را ببیند، از مسئولان پاسخ بخواهد و در پی اصلاح امور باشد. اما وقتی مرز میان واقعیت و تصویر ساختگی از بین برود، نه‌تنها مطالبه‌گری آسیب می‌بیند، بلکه تشخیص مشکلات واقعی نیز دشوارتر می‌شود.
در روزگاری که می‌توان با چند کلیک حادثه‌ای را به تصویر کشید که هرگز رخ نداده است، شاید مهم‌ترین مسئولیت هر کاربر این باشد که پیش از باور کردن و بازنشر یک تصویر، از واقعی بودن آن مطمئن شود. نقد منصفانه از واقعیت آغاز می‌شود و سواد رسانه‌ای همان چیزی است که کمک می‌کند این مرز، حتی در شلوغ‌ترین روزهای شبکه‌های اجتماعی، گم نشود.
